FAQ’S

मेळघाट कोठे आहे?

‘मेळघाट’ हा अमरावती जिल्ह्याचा उत्तरेचा भाग. संपूर्ण जंगल असलेला हा भाग चिखलदरा आणि धारणी या दोन तालुक्यात विभागलेला आहे. एकूण ४०५० स्क्वे. किलोमीटरच्या या जंगलाच्या प्रदेशात कोरकू आदिवासींची वस्ती आहे. यापैकी ७२६ स्क्वे. किलोमीटर एवढा प्रदेश व्याघ्र प्रकल्प म्हणून ओळखला जातो. दोन लाख ऐंशी हजार लोकसंख्या असलेल्या या भागात आदिवासींची एकूण ३२२ गावे आहेत. त्यांची भाषा ’कोरकू’ ही आहे.  

 “मैत्री” (मेळघाट मित्र)ची स्थापना कशी झाली?

१९९७ साली पावसाळ्यात बालमृत्यू आणि कुपोषणाच्या खुप बातम्या वृत्तपत्रामधे आणि दूरदर्शनवर येत होत्या. त्यावेळी महाराष्ट्रातील काही लोकांनी त्याची शहानिशा करायची ठरविले. त्यांनी सर्व मेळघाट पायी फ़िरुन पाहीला. त्यावेळी बालमृत्यू आणि कुपोषणाचा प्रश्न खुप गंभीर आहे असे दिसले. त्यांनी त्या वर्षीच्या पावसाळ्यात महाराष्ट्रातील स्वयंसेवकांना मेळ्घाटात येऊन काम करण्याचे आवाहन केले. त्यावर्षी २६५ स्वयंसेवक मेळ्घाटात आले. त्यामधे डॉक्टर्स, पत्रकार, बॅंक मॅनेजर्स, विद्यार्थी, समाजसेवक, वकील या क्षेत्रातील लोकांचा सहभाग होता. खरी मेळ्घाट मित्रची सुरुवात ही अशी झाली. त्यानंतर पूर्णवेळ काम करणारे कार्यकर्ते आले आणि त्यांनी मेळघाटच्या प्रश्नांसाठी काम करायला सुरुवात केली. “एकही बालमृत्यू होऊ द्यायचा नाही” हा एकमेव उद्देश डोळ्यापुढे होता. सुरुवातीस पाच गावांत सुरु केलेले काम आता अठ्ठावीस गावात जाऊन पोहोचले आहे. संस्थेला सर्व कायदेशीर बाबी, हिशोब ठेवाव्या लागतात. यासाठी “मैत्री” या नावाचा न्यास स्थापन करण्यात आला आहे. 

मेळघाटातच बालमृत्यू आणि कुपोषण का होते?

मेळघाटात बालमृत्यू आणि कुपोषणाचा प्रश्न आपण अनेक वर्षापासुन ऎकतो आहोत. दरवर्षी शेकडो बालके वयाची पाच वर्षे पूर्ण व्हायच्या आतच मृत्यूमुखी पडतात आणि तेवढीच कुपोषणाच्या अतिगंभीर श्रेणीमधे जीवन आणि मृत्यूच्या काठावर असतात. बालमृत्यूची अनेक कारणे आहेत. त्या अनेक कारणापैकीच कुपोषण हे एक कारण आहे. आमच्या आजपर्यंतच्या पाहणीनुसार मेळघाटात जेवढे बालमॄत्यू होतात, त्यापैकी साठ टक्के बालमृत्यू वयाचे अठ्ठावीस दिवस पूर्ण व्हायच्या आतच होतात. कमी वयात म्हणजे अठरा वर्षाच्या आत मुलीचे लग्न करणे, कमी दिवसाचे आणि कमी वजनाचे बाळ जन्माला येणे, ही कारणे शासकिय स्तरावर पुढे केली जातात. काही अंशी ती बरोबरही आहेत. पण, गरोदर स्त्रियांची वेळेवर नोंदणी न करणे, लसीकरण करण्यास विलंब करणे, शासनाकडून त्यांना मिळणारी मदत त्यांच्यापर्यंत न पोहोचणे किंवा कमी प्रमाणात पोहोचणे, आरोग्य शिक्षणाचा कार्यक्रमात अंतर्भाव न करणे,

या सर्व चुका करणार्‍या अधिकार्‍यांवर आणि कर्मचार्‍यांवर कोणतीही कारवाई न होणे, इत्यादी कारणेही बालमृत्यूसाठी आणि कुपोषणाच्या वाढीसाठी तेवढीच जबाबदार आहेत.

धडक मोहीम म्हणजे काय? कशासाठी?

मेळघाट मित्रच्या धडक मोहीमेची सुरुवातच मुळात कुपोषण आणि त्यामुळे होणारे बालमृत्यू वाचविणे या उद्देशाने झाली. मेळघाटात जास्त बालमृत्यू हे पावसाळ्याच्या दिवसात होतात. हे बालमृत्यू वाचविण्यासाठी “मैत्री” धडक मोहीमेचे आयोजन करते. १९९७ साली या मोहीमेत २६५ स्वयंसेवकांनी उस्फूर्त भाग घेतला होता. ’एकही बालमृत्यू होऊ देणार नाही’ या उद्देशाने दरवर्षी या धडक मोहीमेचे आयोजन केले जाते. दरवर्षी महाराष्ट्रातील अनेक विद्यार्थी, नोकरी करणारे, व्यावसायिक, महिला, इ. या धडक मोहीमेत सहभागी होतात आणि प्रत्यक्ष गावात राहून अदिवासींसोबत काम करतात. ज्या गावात आपण काम केले आहे त्या गावात पावसाळ्यात होणारे बालमृत्यू वाचविण्यात आपल्याला यश आले आहे. सुरुवातीला पाच गावात सुरु झालेली ही धडक मोहीम सात, नऊ, सोळा आणि आता सत्तेचाळीस गावांपर्यंत पोहोचत आहे. प्रत्यक्ष्य लोकांबरोबर काम, गावात राहून काम करणे आणि बालमृत्यू वाचविण्याबरोबरच आरोग्य शिक्षण करण्यावर या मोहीमेत भर दिला जातो. यासोबतच शिक्षण, शेती, शासकिय योजना यांबद्दलही लोकांना माहीती दिली जाते.

धडक मोहीम पावसाळ्यातच का?

मेळघाटात पावसाळ्यातील परिस्थिती अत्यंत वाईट असते. या दिवसात बालमृत्यू होण्याचे प्रमाणही वाढलेले असते. आजपर्यंअतच्या आमच्या पाहणीमधे असे दिसून आले आहे कि, मेळघाटात वर्षभरामधे जेवढे बालमृत्यू होतात त्यातील ६० टक्के बालमृत्यू फक्त पावसाळ्याच्या दिवसातच होतात. या दिवसात साथीचे आजार वाढलेले असतात. पावसामूळे गावांमधील संपर्कही तुटलेला असतो. त्यामुळे दवाखान्यात जाऊन उपचार घेणे अवघड होते. लहान मुलांच्या बाबतीत लगेच उपचार झाले नाहीत तर बालमृत्यू होण्याचा धोका वाढतो. अशा आजारांवर नियंत्रण ठेवणे आणि लोकांना सोबत घेऊन असे आजार होऊच नयेत म्हणून काम करण्यासाठी मैत्री धडक मोहीमेचे आयोजन केले जाते.

यावर्षीची धडक मोहीम कशी असेल?

थोडक्यात धडक मोहीम 2014-

  • धडक मोहीम चिखलदरा तालुक्यातील १5 गावात असेल. ही गावे काटकुंभ प्राथमिक आरोग्य केंद्रांतर्गत येतात.

 नियोजन:

  • धडक मोहीमेचा कालावधी: १८ जुलै ते २९ सप्टेबर, २०१३.
  • एकूण दिवस: ७३ दिवस
  • एकूण गट: १०
  • गावांची संख्या: १५
  • एक गटातील स्वयंसेवकांची संख्या: ३०
  • एकून स्वयंसेवकांची संख्या: ३००
  • शिबीराची ठिकाणे : ४
  • एका शिबीरातील स्वयंसेवकांची संख्या: १० ते १४
  • गटप्रमुख: ४ (प्रत्येक शिबीरासाठी एक)
    • धडक मोहीम सुरु होण्यापुर्वी एक आठवडा काम सुरु करतील. (लोकांना भेटणे, शिबिराची व्यवस्था लावणे, गावातील लोकांना माहीती देणे, इ).
    • गटप्रमुख मागील धडक मोहीमेत सहभागी झालेले स्वयंसेवक असतील. सलग तीन महीने किंवा किमान एका महिन्यासाठी (चार गटांना सलग) एक असेल.

प्रत्यक्ष काम कसे चालेल?

  • एकूण चार शिबिरे (कॅंप) असतील.
  • एका शिबिरात दहा ते चौदा स्वयंसेवकांचा गट असेल.
  • प्रत्येक शिबिरासाठी एक गटप्रमुख असेल.
  • एका शिबिरातील प्रत्येक गटात दोन डॉक्टर विद्यार्थी असतीलच, हे बघितले जाईल.
  • हा गट पाच गावात काम करेल.
  • एका गावात दोन स्वयंसेवक जातील आणि काम करतील.
  • अशा चार गटांकडून १५ गावांमधे काम करता येईल.

स्वयंसेवकांची जबाबदारी:

मुख्यत: गटांकडून खालील कामे केली जातील,

  • गावातील सहा वर्षावरील मुलांच्या आजारपणाकडे लक्ष्य देणे. त्यांच्या साध्या आजारांवर उपचार करणे.
  • एक वर्षाखालील सर्व मुलांच्या घरी दररोज भेट देणे.
  • कुपोषित मुलांच्या घरी भेटी देणे आणि त्यांच्या पालकांना आहाराबद्द्ल मार्गदर्शन करणे.
  • आशा आणि अंगणवाडीच्या मदतीने गावातील गरोदर स्त्रियांना दररोज भेटणे आणि त्यांचे आरोग्य शिक्षण करणे.
  • शाळेतील मुलांसाठी वैयक्तिक स्वच्छता या विषयावर मार्गदर्शन करणे. यासाठी त्या शाळेच्या शिक्षकांची मदत घेणे. गावातील लोकांना सोबत घेऊन सार्वजनिक आरोग्य कार्यक्रम राबविणे.
  • साध्या आजारांवर उपचार करणे.
  • प्रथमोपचार पध्दती अवलंबविणे.
  • शासकिय आरोग्य विभाग आणि अदिवासी यांच्यामधे दुवा साधणे.

   धडक मोहीमेत नेमके  काय करायचे आहे?

सहा वर्षावरील मुलांच्या आजारपणाकडे लक्ष्य देणे.

• एक वर्षाखालील सर्व मुलांच्या घरी दररोज भेट देणे.

• गरोदर स्त्रियांना दररोज भेटणे आणि त्यांचे आरोग्य शिक्षण करणे.

• कुपोषित मुलांच्या घरी भेटी देणे आणि त्यांच्या पालकांना आहाराबद्द्ल मार्गदर्शन करणे.

• गावातील लोकांना सोबत घेऊन सार्वजनिक आरोग्य कार्यक्रम राबविणे.

• साध्या आजारांवर उपचार करणे.

• प्रथमोपचार पध्दती अवलंबविणे.

• शासकिय आरोग्य विभाग आणि अदिवासी यांच्यामधे दुवा साधणे.

काय करायचे? काय करायचे नाही?

• धडक मोहीमेला निघण्यापूर्वी आपल्या घरातील व्यक्तींना पूर्ण माहीती द्या.

• गटप्रमुखाने दिलेल्या सर्व सुचनांचे पालन करणे.

• शिबीरातील पाणी, अन्न, औषधे, स्टेशनरी, इ. चा योग्य वापर करा.

• रोजचे वेळापत्रक तंतोतंत पाळा.

• धडक मोहीमेचे काम करताना कोणत्याही प्रकारचे व्यसन चालणार नाही.

• प्लास्टिक, पाण्याच्या बाटल्या इतरत्र टाकू नका. शिबिरामधे योग्य जागेवर ठेवा.

• अदिवासींना त्यांच्या अंधश्रद्धा, अडाणीपणाबद्दल नावे ठेवू नका, त्यांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.

• गावातील लोकांना कोणत्याही प्रकारचे अमिष अथवा आश्वासन देवू नका.

• गावातील कोणत्याही व्यक्तीशी वाद घालु नका.

मला धडक मोहीमेत सहभागी होता येत नाही, तर मी मेळघाटसाठी काय करु शकतो?

या धडक मोहीमेसाठी आपण आवश्यक साहीत्य जसे, किराणा, औषधे, इ. जमा करु शकता. आर्थिक मदतही करु शकता किंवा जमा करुन “मैत्री”च्या मेळघाटातील कामास हातभार लावू शकता.

शासनावर दबावगट म्हणून काम करू शकतात.

मेळघाटात प्रत्यक्षात येऊन काम करू शकतात. डॉक्टर, शेती विषयातील लोक, अभियंते यांनी त्यांच्या पेशाप्रमाणे काम करायला हरकत नाही.

मेळघाटातील समस्या जाणून घेऊन त्या समस्या अनेक लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचं काम करू शकतात.

मेळघाटच्या विविध समस्यांवर, अदिवासी जीवनावर, शास्त्रीय पध्दतीने संशोधन करू शकतात,

ज्याचा फ़ायदा समस्या सोडवण्यासाठी, अदिवासींचे जीवनमान उंचावण्यासाठी होऊ शकतो.

अदिवासी लोकांना बाहेरच्या जगाशी ओळख करुन देऊ शकतात.

मेळ्घाटातील विविध गटांना प्रशिक्षक/ मार्गदर्शक म्हणून काम करू शकतात.

मेळघाटातील यूवक/यूवतींना उच्चशिक्षणासाठी, व्यवसायासाठी किंवा नोकरीसाठी मदत करू शकतात.

मेळघाटच्या इतर समस्या कोणत्या आहेत?

लोकांच्या हाताला काम नाही आणि जर काम मिळालेच तर कामाप्रमाणे दाम मिळेल याची खात्री नाही.

मेळ्घाट्च्या हतरु भागात वीजच नाही. त्यामुळे आपोआप छोटे उद्योगधंदे निर्माणच झाले नाहीत. शिवाय शेतीचाही विकास झाला नाही.

गावांना जोडणारे बारमाही रस्ते नाहीत.

प्राथमिक शिक्षणाची दुरावस्था आहे.

आरोग्य व्यवस्था लोकांपर्यंत पोहोचत नाही.

सावकारांचा पाश आहेच.

लोकांच्या शेतमालाला जवळ बाजारपेठ नाही.

शासनाच्या कल्याणकारी योजना फ़क्त कागदावरच पहायला मिळतात. त्या लोकांपर्यंत पोहोचत नाहीत.

बालमृत्यू आणि कुपोषणाचा प्रश्न सोडवण्यासाठी राजकिय इच्छाशक्तीच नाही.

शासकिय अधिकारी आणि कर्मचार्‍यांचा निष्काळजीपणा आणि कामचुकारपणा.

शेतीमधे उत्पादकता नाही. शासनाचे शेतीसुधार कार्यक्रमाकडे लक्ष नाही.

वीज आणि रस्ते नसल्याने शेतीवर आधारीत उद्योगधंदे नाहीत.

लोकांचा जंगलावरील अधिकार कमी झाल्याने प्राण्यांचे रक्षण होत नाही. त्यामुळे जंगलातील वनौपजांच्या चोरीत वाढ झाली आहे.

“मैत्री” (मेळघाट मित्र) ने समस्या सोडवण्यासाठी काय प्रयत्न केले आहेत?

लोकांपर्यंत शासकीय योजना आणि योजनांची माहीती पोहोचविली.

गावपातळीवर काम करणारे शासकिय कर्मचारी, जसे, शिक्षक, ग्रामसेवक, पटवारी (तलाठी), दवाखान्यातील कर्मचारी यांच्याशी पत्रव्यवहार करुन संवाद साधन्याचा प्रयत्न केला. प्रसंगी त्यांच्या वरीष्ठांकडे तक्रारीही केल्या.

समस्यांविषयी वृत्तपत्रामधे आणि टी. व्ही. वर बातम्याही पाठवल्या.

विविध विषयांची प्रशिक्षणे आणि बैठकांच्या माध्यमातून लोकजागृती केली.

प्रत्यक्ष लोकांसोबत राहून काम केले.

प्रत्यक्ष बालमृत्यू वाचवण्यासाठी यशस्वी धडक मोहीम कार्यक्रमाचे आयोजन.

आरोग्य मैत्रिणींच्यामार्फ़त आरोग्य शिक्षणाचा प्रसार आणि उपचारही.

बोको मित्रांमार्फ़त अभ्यासवर्ग आणि शिक्षणाचे काम.

रुईपठार या गावात पिण्याच्या पाण्याची आणि वीजेची कायमस्वरूपी सुविधा केली.

डोमी या गावात प्रत्येक घरात उजेडाची(प्रकाशाची) सोय केली.

कुटीदा आणि सुमिता या दोन गावात पाणलोट क्षेत्र विकासाचे काम केले.

चिलाटी आणि सुमिता या दोन गावात खतखड्डे काढले. परसबागा तयार केल्या.

कुटीदा या गावात संडासचे बांधकाम केले. लोकांकडून संडासचा वापर सुरु झाला.

लोकांना रेशनिंगचे धान्य वेळेवर मिळ्ण्यासाठी सतत प्रयत्न केले.

रोजगार हमी योजनेअंतर्गत कामे मिळवून देणे आणि कामाचे पैसे वेळेवर मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न केला.

लोकांना त्यांच्या हक्काचे रेशनिंग मिळवून दिले.

शासनाकडून लोकांना वेळोवेळी मिळणारी मदत लोकांना मिळ्वून दिली. अतिवृष्टी किंवा इतर नुकसानींचे पंचनामे करून मदत मिळेपर्यंत त्याचा पाठपुरावा केला.

लोकांना मोफ़त जातीचे दाखले काढुन दिले.

मोर्चा, आंदोलने यांच्या माध्यमातून रस्ते, अतिक्रमित जमीन यांचा प्रश्न मार्गी लावला.

चिलाटी येथे विविध विषयांवर प्रशिक्षणांचे आयोजन केले.


मेळघाटातील समस्या सोडवण्यासाठी काय उपाययोजना कराव्या लागतील?

लोकांच्या हाताला हवं तेंव्हा काम आणि कामाप्रमाणे दाम द्यायलाच हवं. लोकांना भीक देणं बंद करायला पाहीजे.

प्रचंड राजकिय इच्छाशक्ती हवी. यासाठी यूवकांची/यूवतींची संघटना बांधायला हवी. चांगल्या यूवकाना राजकारणात उतरवायला हवं.

भ्रष्टाचार पूर्ण थांबायला हवा. त्यासाठी आर. टी. आय. सारख्या कायद्याची योग्य प्रकारे

माहीती करून घेऊन त्याचा वापर करायला हवा.

Media ने समस्या चर्चेत ठेवायला ह्व्यात. त्यांचा पाठपूरावा करायला हवा.

प्रत्येक समस्या समजापुढे योग्य प्रकारे मांडली पाहीजे.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: